بسم الله الرحمن الراحيم

وصلى الله على سيدنا ومولانا محمد وعلى آله وصحبه وسلم

م. قمالك آلقيشلا ديغی سوز :

"دين يوق مليت وار !"*

         اولا نهدن "م. كمال" دكل ده "م. قمال" ديديكيمزى ايضاح ايده ليم. دها طوغريسی عشاغی جمال غرندا ايضاح ايتسك:

"[اونك] صوك قارت ويزيتينده (قمال آتاتورك( آدی يازيليدر. [...] [اونك] حقنده چيقان برچوق کتابده "کمال آتاتورك" يازيلديغی حالده، اونك صوك آدی "قمال آتاتورك" اولارق تاريخه كچمشدر. حتی آنقره ده کی سِييَاصال بيِلكيِلَر فاکُولتَه سنك طيش ديوارينده کی بر وجيزه سنك آلتينده ده "قمال" آدی اوقونمقده در. [...]

"تورك ديلينك ساده لشمه سينه، اوز لشمه سينه، يابانجی سوزلردن آرينمه سينه اُونَه م ويريلديكی کونلرده ايدی. "كمال"ك عربجه اولديغی و تركجه ده "قمال" ديه بر سوز بولنديغی ايلری سورولمش.[1]  آتاتورك ده بو کوروشی اويغون بولارق کمال يرينه قمال ديه يازماغه باشلامش. بزم بوندن خبريمز يوق. ينه اونی مصطفی کمال ديه بيلييورز. مستخدم آره سينده پوليسلکدن امکلی اولمش کمال آدلی بر ده سفره جی واردی. عسکرليکنی کوشکده خدمت ايده رك ياپيوردی. بر آقشام سفره سينده اوچ قدح ايچکيدن صوکره آتاتورك بيزه دونه رك شاقه شکلينده:

"-"دنياده نه قدر کمال وارسه هپسی اشکدر..." ديدی.

" سفره جی کمال شاشاله دی. نه ديه جکينی بيله مه دی. طوپارلندی. ديلی طوطولمش کبيدی. طوداقلری دتره يوردی. کوزلرينی آتاتورك يوزيندن آيره مايوردی. [...]

"-"ها آکلادم. سن بکا باقيورسوك. سن ده کمالسك ديمك ايسته يورسك. بن آرتق قمال اولديم. کمالّر باشينك چاره سينه باقسون..." ديدی.

" آتاتوركك صوك قارت ويزيتينده " قمال آتاتورك" يازيليدی و بو قارت ويزيت، اولومنه دك دکيشمه دی."[2]

بناءعليه م. قماله اصرارله "م. کمال" ديينلر اونه طولايلی اولا رق –کندی وجيز افاده سی ايله- "اشك" ده مش اولورلر. طولايسيله ده 5816يه چارپيلمه يی حق ايدرلر... نعوذبالله!

کله ليم موضوعه.

جان دوندارك "مصطفی" آدلی فيلميله بيرليکده تورکيه، دين، دها طوغريسی اسلام عليهداری م. قمالی يکيدن کشف ايتدی. بو، آمريقانك يکيدن کشفی کبی بر شيئدی. زيرا م. قمالك اسلامه دائر منفی کوروشلری اوته دن بری بيلينييوردی.[3]

فقد ايی کوتی مسلمان اولان بو ملّته م. قمالی بو چهره سی ايله طانيتمق مصلحته موافق کورونما يوردی. ايشته بو دوروم، صميمی بر قماليست اولان جان دونداری اولدم اولاسی قيجيك ايتميشدر. جان، م. قمالی، کرچکده صاحب اولدوغی ماترياليست و داروينيست کوروشلری صقلايارق خوصوصيله ملّی مجادله زماننده تقطيق ايجابی بوروندوغی ديندار کيسويه[4] استناداً مسلمان، دينه و مقدساته حورمتکار بيری اولا رق کوسترمه مرائيليکنه قارشی ييللرجه مجادله ايتمش و حالا ايتمکده اولان بيريدر. شو سوزلر، مذکور فيلمی ايله ايلکيلی عائيشة آرمانه ويرديکی ملاقاتدن:

"بعضيلری ده " آطاترك بر دين آداميدی آصلينده" دييور. اويله بر آطاترك آنلاتيورلرکه، ألّرينی دعايه آچميش، سورکلی دينيکده، ايمانيکده. کنه يا. بوتون حياتی دينله مجادله ايله کچمش بر انسان."[5]

"باشقا بر مجادله وار آطاتركك حياتينده، بن اونو فرق ايتدم [...] آصل مجادله نه يونانليلره نه عاصی کردلره نه ده کريجيلره قارشو ويريلييور. آتاتوركك آصل مجادله سی، "اقتداری، کوکيوزيندن يريوزينه اينديرمه مسئله سی." بن بوتون مجادله سيکی طوپيکون الدن کچيرديغيمده بونو کوردم. اوسته ليك ياپمغه چاليشديغی چوق اوزه ل بر شيئ، ساده جه تورکيه يی دکل بوتون انسانليغی ايلکيلنديرييور. بوتون انسانليغی دونوشتوره بيله جك بر شيئدن سوز ايدييور. او صوکده ياپديغی قونوشمه ده سويله ديکی بر شيئ وار که [...] بونو انسانلق تاريخينده سويله يه بيله جك باشقا بر ليدر بيلمه يورز. "بز الهاملريمزی کوکدن دکل، يريوزيندن آلييورز، بزيم ايلکه لريمز کوکدن اينديکی صانيلان کتابلرين دوغمالريله بر طوطولمه ماليدر" دييور. بوراده ساده جه اسلام ده سوز قونوسی دکل، بوتون دينلره بر کوندرمه وار. [...] بوتون انسانلق تاريخينده دينك تماما سيياصال و توپلومسال حياتدن سيلينمه سيندن سوز ايدييور.[6]

[...]

"مثلا [م. قمال] دييور که "تورکلر، اسلامی قبول ايتمه دن اول ده بيوك ملّتدی. اسلامك قبولی، بزی ديکر مسلمان توپلوملريله بر آرايه کتيرمه يه يارديمجی اولماديغی کبی، بيزم ملی حسله ريمزی اويوشتيردی. ملی باغلريمزی کوشتدی." فلمك ايچينده بو جمله وار. بز اوقولده ده باشقه يرلرده ده بونلری هيچ دويماديق."[7]

دوغروسو بز ده دويماديق. نه ايی ايتدك ده بونو دويوردون...

فقط شو ايشه باقين که جان کبی بری بيله م. قمالك آلتينی اويماقله اتهام ايديلدی! حتی حقينده آنقره جمهوريت باش ساوجيليغينده دعوی بيله آچيلدی![8]

آصلنده کوسته ريلن عکس العملی يرسز کورمامك لازم. يکانه ايستنادکاهی مخيّل بر شخصيت اولان بر رژيمك، بو خياله منافی هر تورلو تشبثه قارشی مقاومت کوسته رمه سی غايت طبيعيدر (کذا بو مقاومتك مذکور خيالی محافظه يه کفايت ايتمه ديکی ده...)

هرنه حال ايسه...

 ايستدك که بو يازيمزله جانك "حقلی" مجادله سينه، يعنی م. قمالی "کوکيوزيندن يريوزينه اينديرمه" مجادله سينه اوفاق بر دستك ده بز ويره ليم. تورکيه ايش بانقاسی وقتيله آتاتوركك اوقوديغی کتابلر "اوزه ل اشارتلری، اوياريلری و دوشديغی نوطلر ايله" –اسکی و يکی يازيلی تورکجه کتابلر- [Atatürk’ün Okuduğu Kitaplar “Özel İşaretleri, Uyarıları ve Düştüğü Notlar İle” –Eski ve Yeni Yazılı Türkçe Kitaplar–] نام، کوربوز توفکجينك حاضرلاديغی، م. قمالك اوقوديغی و نوطلر دوشديغی کتابلردن اقتباسلر بولونان بر ده رله مه نشر ايتدی.[9]

بو اثر، م. قمالك و طولاييسيله ده تورکيه جمهوريتينك دين، تاريخ، اسلام و حضرت پيغمبر عليه الصلاة والسلام ايله ايلکيلی زعمياتينك منابعنی تثبيت آچيسيندن فوق العاده اهميتی حائزدر.

ايشته بو اثرده بولونا و م. قمالك يانينه يوره سينه نوطلر دوشديغی جالب دقت بر کتاب شو عنوانی تاشيور:

[حسن] روشنی [بارقين]، دين يوق مليت وار: بنم دينم بنم تورکلکمدر.[10]

مؤلف، اتحادجيلرك مشهور تشکيلات مخصوصه سينده چاليشمش بر قولآغاسی. بالآخره مبعوثلق ده ياپمش.[11] مذکور اثر، مته طونچآيك پك يرينده تثبيتيله، تورکيه جمهوريتی ارکانينك مليتجيليغی دينك يرينه اقامه ايتمه غيرتلرينك بر وثيقه سی کبيدر.[12] ذاتا م. قمالك توجهينه مظهر اولماسی ده بو خصوصيتی اعتباريله در.

م. قمال کتابده کچن؛

"بزم کتاب مقدسمز؛

بيلکی يی أوته ن[؟]*، وارلغی طاشييان، سعادتی قوجاقلايان، تورکلکی يوکسلته ن و بوتون تورکلری برله شديره ن "مليتمز"در. او حالده فلسفه مزده "دين" کلمه سينك تام مقابلی "مليت"در. ملتنی سوه ن، ملتنی يوکسلته ن و ملتنه استناد ايده ن انسان؛ دائما قوتلی، دائما ناموسلی و دائما شرفلی بر انساندر. يوکسك بر ملتك مليتجی افرادی؛ آق کونده مسعود، قارا کونده متين و قانلی کونده قهاردر."

شكلينده کی سطرلريك کنارينا ال يازيسی و لاتين حروفيله "Aferin"، "Alkışlar" ديه نوطلر دوشمش![13]

کذا 137. صحيفه ده کچن،

        "هانکی ملتك عظمتی؛ توركك عظمتی قادار تاريخك مجهول انکينلرينه اوزانمشدر؟ و اك نهايت هانکی ملت اولوركن عزرائيلی تپه ليه رك ديرلمشدر؟

        دنياده تورك اولمق قادار شرفمی وار؟

        و تورك اولمق قادار "دين"می وار؟..."

شكلينده کی سطرلريك کنارينا ده "Aferin, Aferin" ديه نوطلر دوشمش!

         نه يه "آفرين!" دنديغی، نه يك آلقيشلانديغی بللی اولسه کرك. جانك ديديکی کبی "بوتون حياتی دينله مجادله ايله کچمش بر انسان"ك مذکور سوزلری تقدير ايتمه سينده البتته غريبسه نجك بر دوروم يوق.

         غريبليك، بونلره کوزينی يومان، قولاقلرينی طيقايان، قماله راغما قمالجيليك ياپن زوالليلرده در.

يوسف حنيف

فی 20 صفر 1430

yusufhanif@gmail.com    

---

* Ğurabâ, جلد .2, عدد .11,  1430 (2009), .ص.3-6.

[1]  ٢٩ شوال ١٣٥٣ده (4 شوبات 1935) آناطولی آژانسيکدن بر خبر انتشار ايدر: "استخباراتيميزه نظرًا، آتاتوركك طاشيدغی قمال آدی عربجه بر کلمه اولماديغی کبی عربجه کمال کلمه سنك دلالة ايتديکی معناده ده دکيلدر. آتاتوركك محافظه ايديلن اوز آدی، تورکجه اوردو و قلعه معناسينه اولان قمالدر." (نقل ايدن مته طونچآی، الشتيرل تاريخ يازيلاری [Eleştirel Tarih Yazıları]، ليبرته [Liberte] نشر.، آنقره، ١٤٢٦ [2005]، ١٣٣.ص.\٢. حاشيه)، ی.ح.. 

[2]   جمال غرندی، آتاتوركك عشاغی ايدم [Atatürk’ün Uşağı İdim]، حريت ياينلری ، ١٣٩٣ (1973)، ٣٥ و ٣٩.ص.. کذا أديرنه مبعوثو (saylavı!) شرف عيکوتك ١٣٥٥ده (1936) نشرايتديکی قماليزم [Kamâlizm] نام بر قرالامه سينده اولديغی کبی (معلم احمد خاليد کتاب اوی نشر.، استانبول) بو اسم ايله کتابلر ده نشرايدلمشدر. 

[3]  مثلا مته طونچآی، ت.ج.نده تك پارتی يونه تيمينك قورولمه سی (1923-1931) [T.C.’nde Tek-Parti Yönetimi’nin Kurulması (1923-1931) ]، ٢. طبع، استانبول، جم [Cem] نشر.، ١٤٠٩ (1989)، ٢٠٨-٢٣٠.ص.، خصوصا ٢١٣.ص./٥. حاشيه، ٢١٩-٢٢٠.ص./١٧. حاشيه؛ رفعت ن. بالی، "آمريقاً بيوك ألچيسی چارلس ح. شَريلِك راپورو: آتاتوركك دينه باقيشی" [Amerikan Büyükelçisi Charles H. Sherrill’in Raporu: Atatürk’ün Dine Bakışı]، توپلومسال تاريخ [Toplumsal Tarih]، 153، شعبان شريف 1427 (ايلول 2006)، خصوصا 18-19.ص.. رفعت بالی، آمريقاً سفيری چارلس ح. شَريلدن "[م. قمال] ترك حلقينك اوزون زماندن بری ازبردن اوقودوغی بعض عربجه دعالرك کرچك معناسنی آکلاديغی زمان تيکسينه جکينی سويلو يور. [...] [م. قمال تبت سورء شريفينی قصد ايده رك] "دوشونن بر تورکك بويله سی بر دعايی اوقومقدن الده ايده جکی دينی الهامى ويا دينه ايلکی قوسترمه سنی تخيل ايده بيلرميسکز؟" ديدی. بو فکرينی کليشدرديکجه بن ده کيت کيده قرآنك تورکجه اوقونماسنی تشويق ايتمه سنك سببينك قرآنك تورکلر آراسينده قوزدن دوشمه سی اولدوغی نتيجه سينه وارييورم." شکلينده کی سوزلری نقل ايدن صانکی بن ميشم کبی پيشکن بر شکلده "آتاتوركك طَنکريه اينانك، اسلام دينينه و قرآنه صيقيلی بر ليدر اولديغی[..] اسباتلا[ندی]" ديمه سی قاری نك ذکاسی ايله استهزا ايتمك دکيلسه نه در عجبا؟ (رفعت ن. بالی، آدی کچن مقاله، 14.ص.، مذکور مقاله بالآخره راديقل [Radikal] غزته سی طرفيندن تام صحيفه اقتباس ايديلدی، "آتاتوركله کيزلی قالميش بر دين سويله شيسی" [Atatürk’le Gizli Kalmış Bir Din Söyleşisi]، راديقل [Radikal]، 13 شعبان شريف 1427 [2 ايلول 2006]، 8.ص.، http://www.radikal.com.tr/haber.php?haberno=197950 [23 ذی الحجه 1429/21 آراليق 2008]).

[4] لطف الله قرامان، "آتاتوركك ايکی اوجو: تقطيق ديندارليقله فکری آرقاپلانده پوزيتيوزمه دائر اورنك "اوقومه"لر و نوتلر

[Atatürk’ün İki Ucu: Taktik Dindarlıkla Fikri Arka planda Pozitivizme Dair Örnek “Okuma”lar ve Notlar]

، تورکيه کونلوغی [Türkiye Günlüğü] ، 48. عدد، 1418 (قسيم-آراليق 1997)، 23-37.ص..

[5] عائيشة آرمان، "مصطفی ده فرويدين بر يقلاشيم وار" [Mustafa’da, Freudyen Bir Yaklaşım Var]، حريت [Hürriyet]، 12 ذی القعده 1429 (10 قاسيم 2008)، http://hurarsiv.hurriyet.com.tr/goster/haber.aspx?id=10322718&yazarid=12، تأکيدلر بکا عائد، ی.ح..    

[6]  اولدی اولاجاق "لوك [Locke]، کانت [Kant]، حوم [Hume]، ولته ر [Voltaire]، دوهولباخ [d’Holbach]، لامتری [La Mettrie]... و سائر "عصر تنوّر" [age of enlightenment] متفکرلرينك، فرانسز اختلالجيلرينك الهام قيناغی آتاميزدی" ديسيدين به جان!

[7] عائيشة آرمان، "باسباياغی بر لينچ بو... طابو نه در شيمدی آکلادم" [Basbayağı Bir Linç Bu... Tabu Nedir Şimdi Anladım]، حريت [Hürriyet]، 11 ذی القعده 1429 (9 قاسيم 2008)، http://hurarsiv.hurriyet.com.tr/goster/haber.aspx?id=10316232&yazarid=12، تأکيدلر بکا عائد، ی.ح.. بالوسيله تماس ايتمکده فائده ملاحظه ايتديکم بر مسئله وار. جان دوندار دييورکه "[م. قمالك] قيزی آفتله [اينان] آرالرينده بر ايليشکی ايماسی وار بو فيلمده دييه ن بيله چيکدی. دهشته قاپيلدم. آطاترك دوشمانلرينه کوز ويرن بر شيئ وارسه، آصل بو ادعالردر." لکن ايما ايتمکله اتهام اولونديغی او دهشتانکيز ايليشکی احتماليندن، "ايپ اوجو آلدم" ديديکی و "چوق باشاريلی بر کتاب" دييه مده ايتديکی واميق وولقانك (نورمن ايتزقوويتز [Norman Itzkowitz] ايله برليکده يازديغی) اولومسوز آطاترك [Ölümsüz Atatürk] نام کتابينده بحث ايدلييور! (عائيشة آرمان، "مصطفی ده فرويدين بر يقلاشيم وار")... فقط اوريژينال انکليزجه نسخه سينده! معلوم، تورکجه سينه بو کبی "دهشت ويريجی" تفصيلاتی آلمق اولماز!: "[...] whose [Âfet’in] relationship with him [M. Kamal’la] appears to have been sexual [...]"، وامك د. وولقان و نورمن ايتزقوويتز، The Immortal Atatürk: A Psychobiography، The University of Chicago نشر.، Chicago  و London، 1404 (1984)، 261.ص.. بويله مهم برتفصيلاتك "آرشتيرمه جی-يازار" جان دوندارك کوزوکدن قچمش اولابيله جکينه دوغروسی احتمال ورمايورم. افندی حرحالده تجاهل "عارف" ايلييور!  

[8] "مصطفی صورقوسو" [‘Mustafa’ Sorgusu]، مليت [Milliyet]، 22 ذی الحجه 1429 (20 آراليق 2008)، http://www.milliyet.com.tr/Siyaset/HaberDetay.aspx?aType=HaberDetay&ArticleID=1030463&Kategori=siyaset&Date=20.12.2008&b=Mustafa%20sorgusu&ver=70، جان دوندار، "آطاتركك سيغاره سی" [Atatürk’ün Sigarası]، مليت [Milliyet]، 22 ذی الحجه 1429 (20 آراليق 2008)، http://www.milliyet.com.tr/Yazar.aspx?aType=YazarDetay&ArticleID=1030464&AuthorID=75&Date=20.12.2008&b=Ataturkun%20sigarasi&a=Can%20Dundar&ver=83

[9]  تورکيه ايش بانقاسی کولتور نشر.، آنقره، 1403 (1983).

[10] رقعه خط ايله أل يازماسی، أره نکوی، 1344 (1926).

[11] حقينده طفصيلات ايچو جميل كوچاق، "مِشِن ايمپوسِبِيل: تشکيلات مخصوصه جی بر سوبايك اويکيسی" [‘Mission Impossible’: Teşkilâtı Mahsusacı Bir Subayın Öyküsü]، توپلومسال تاريخ [Toplumsal Tarih]، 20. جلد، 128. عدد، جماذی الثانی-رجب شريف 1425 (آغوستوس 2004)، 26-33.ص.؛ جميل کوچاق، "ای تاريخجی، بلكه ك قدار قونوش!: بلكه سل بر تشکيلات مخصوصه اويکيسی" [‘Ey Tarihçi, Belgen Kadar Konuş!’: Belgesel Bir Teşkilâtı Mahsusa Öyküsü]، تاريخ و توپلوم يکی يقلاشيملر [Tarih ve Toplum Yeni Yaklaşımlar]، 3. عدد، 1427 [بحار 2006]، 189-214.ص.؛ اندر حلواجی اوغلی، "روشنی و کتابی اوزه رينه" [Ruşeni ve Kitabı Üzerine]، بيليم و اوتوپيا [Bilim ve Ütopya]، 68. عدد، شوال-ذی القعده 1420 (شوبات 2000)، 4-7.ص..

[12]  مته طونچآی، ت.ج.نده تك پارتی يونه تيمنك قورولمه سی (1923-1931) [T.C.’nde Tek-Parti Yönetimi’nin Kurulması (1923-1931)]، 219-220.ص.\18. حاشي. کتابك کنيش بر خلاصه صی ايچون روشنی بارقين، "دين يوق مليت وار" [Din Yok Milliyet Var]، بيليم و اوتوپيا [Bilim ve Ütopya]، 68. عدد، شوال-ذی القعده 1420 (شوبات 2000)، 8-26.ص..  

*  اوقونامادی.

[13]  روشنی، دين يوق مليت وار: بنم دينم بنم تورکلکمدر، اره نکوی، 1344 (1926)، 135.ص.دك نقل ايدن کوربوز  د. توفکجی، آ.ك.ا.، 171.ص.، تأکيدلر بکا عائد، ی.ح..