بسم الله الرحمن الراحيم

وصلى الله على سيدنا ومولانا محمد وعلى آله وصحبه وسلم

T.D.V. İslâm Ansiklopedisi’ndeki

“Yûsuf b. İsmâil Nebhânî” Maddesine Dâir*

T.D.V. İslâm Ansiklopedisi’nin “Yûsuf b. İsmâil Nebhânî” maddesi 32. cildinde neşredildi. Maddeyi M. Sa’îd (Özervarlı) bey kaleme almış.[1]

Hemen ifâde etmeliyiz ki mezkûr madde, mevzû’u olan o büyük âlimin maqâm ve mevkî’ine kesinlikle lâyık değil! Tasavvur buyurun lûtfen, “İslâm” sıfatını ‘alem edinmiş bir ansiklopedide daha çok edebî kimliğiyle iştihâr etmiş Nâmık Kemâl’e tam onyedi sâhife tahsîs edilirken[2] (bunun misâllerini çoğaltmak mümkün), aynı cildde, eserleri Müslümanlar arasında hâlâ elden ele dolaşan, dînî ve ictimâ‘î tenqîdleri –husûsiyle mezhebsizlere ve misyonerlere tevcih etdikleri– hayli aksü’l-‘ameli mûcib olmuş; yazdığı mutantan kasîdeler büyük takdîr görmüş Yûsuf bin İsmâ‘îl en-Nebhânî (rahmetullâhi‘aleyh) gibi bir İslâm âlimine yekûnu iki sâhifeyi bile bulmayan bir madde lâyık görülüyor! Üstelik bunun da sâdece üçdebiri kendisinden bahsediyor. İslâm Ansiklopedisi’nin bu “garib” tavrının sebeblerine dâir söylenecek çok söz varsa da ayrı bir yazı mevzû’u olan bu mes’eleye şimdilik girmek istemiyor, sâdece taaccüb ve tahassürümüzü beyân ile iktifâ ediyoruz.

Diğer yandan, bu iki sâhifelik maddecikde hiç olmadık bir hatânın yapılmış olması İslâm Ansiklopedisi’nin ciddiyetine bizim nazarımızda iyice gölge düşürmüşdür.

Mes’ele şudur.

Sa’îd bey mezkûr maddede, devrinin büyük meşâyixinden icâzetler almış[3]; İdrisiyye, Naqşbendiyye, Qâdiriyye, Halvetiyye, Rıfâ’iyye ve Şâzeliyye gibi tarîqatlerin müntesîbi bir zâta[4]; جامع كرامات الأولياء gibi sahabe-i güzîn efendilerimizin ve evliyâUllâhın kerâmetlerini cem’ eden, hepsinden sitâyişle, ta’zîmle bahseden, ayrıca el-Yâfi‘î’nin[5] tasavvuf müdâfaası hükmündeki نشرالمحاسن الغاليه في فضل مشايخ الصوفيه’sinin de hâmiş olarak dercedildiği bir eserin[6] müellifine “Tasavvufu dışlayan Nebhânî...” diyor![7] Hakîkati tam ma’nâsıyla tersyüz eden bu ifâdeye sâdece ma’lûmât hatâsı mı demek lâzım, yoksa müellifin eser-i sehvi mi, doğrusu bilemiyoruz! Ama şunu biliyoruz ki Nebhânî haqqında sarf edilebilecek en zâid söz onun “Tasavvufu dışlamayan” biri olduğudur! Faqat değil böyle bir söz isrâfı, daha vahim bir durumla karşı karşıyayız. Tasavvuf’u dışlayan biri, Sa’îd beyin ifâdesiyle, neden “Binden fazla mutasavvıfın hayat hikâyesini”[8], yani جامع كرامات الأولياء’ı yazma gereği duysun? Veyâ böyle biri niçin Şeyx Muhammed bin Süleymân el-Cezûlî’nin hâla bir tarîqat evrâdı olarak okunan دلائل الخيرات’ına şerh yazsın?[9] Ve niçin pek çok eserinde selefîlerle mutasavvıflar beyninde en çok münâkaşa mevzû’u olan kerâmet, tevessül, teberrük, istiğâse, şefâ‘at, kabir ziyâreti, Peygamber Efendimiz S’in kendisine nidâ edenleri kabrinde duyması... gibi mes’elelerde mutasavvıfların yanında yer alsın?[10] Bu mes’elelerdeki tavrı o kadar sarîhdir ki devrinin pek çok mutasavvıfı/âlimi gibi Zeyla‘iyye[11] şeyxi Üveys bin Muhammed el-Berâvî de Vehhâbîlere karşı verdiği mücâdelede “zamânının müceddidi” olarak gördüğü Nebhânî’nin eserlerine istinâd etmişdir.[12]

Hâsılı Nebhânî’nin eserlerine külliyen yabancı biri ancak onu “tasavvufu dışlayan” biri olarak taqdîm edebilir. Nebhânî haqqında ansiklopedi maddesi yazan bir müellif içinse böyle bir yabancılık kesinlikle câiz değildir. Sa’îd bey en azından aynı ansiklopedide Mustafa (Kara) beyin yazdığı “Câmiu Kerâmâti’l-Evliyâ” maddesini okumuş olsalardı –ki kendileri de bu maddeye atıfda bulunuyor![13]– emîniz böylesi vahîm bir hatâya düşmezlerdi.[14]

Nebhânî maddesinin bir İslâm ansiklopedisine yaraşır şekilde yeniden yazılmasını taleb etmenin ilgili maqâmlar ve zevât nezdinde ciddîye alın(a)mayacağının farqındayız. Ama en azından mezkûr hatânın, bugüne qadar yapıldığı gibi, ansiklopedinin müteâqib cildlerine eklenecek bir hatâ-sevâb cedveliyle tashîhini beklemek, haqîqat nâmına herhalde en tabiî haqqımız olsa gerek.

Bilvesîle ifâde etmek isteriz ki, T.D.V. İslâm Ansiklopedisi’nin husûsiyle bugün “modernist” denilen mezhebsiz tâifeyle ilgili maddelerdeki umûmiyyetle tarafgîr, bunlara qarşı mücâdele etmiş muhâlif ehl-i sünnet ulemâsıyla ilgili maddelerde ise tahfîf ve haqîqati tahrîf edici tavrı gözden kaçmıyor. Ne hazîndir ki müsteşriqlerin neşretdiği The Encyclopaedia of Islam bile bu baqımdan nisbeten daha bîtaraf bir tavra sâhib! T.D.V. İslâm Ansiklopedisi’nin ilim ahlâqına muğâyir olan bu tavrının bugüne qadar tenqîd edilmemiş olması ciddî bir vebâldir. Bu husûsda ehlinin qaleme alacağı îqâz ve ixtâr edici maqâlelere şiddetle ihtiyâç var.

yusuf hanîf

yusufhanif@gmail.com

---

* Ğurabâ, 1. sene, 9. ‘aded, 1429 (Kasım 2008), 34-35.s..

[1] M. Sait Özervarlı, “Nebhânî, Yûsuf b. İsmâil”, T.D.V. İslâm Ansiklopedisi, 32.c., T.D.V. nşr., İstanbul, 1427 (2006), 471-472.s..

[2] Bkz. Ömer Faruk Akgün, “Nâmık Kemal”, a.g.e., 361-378.s..

[3] Bkz. eş-Şeyx el-‘Allâme Yûsuf bin İsmâ‘îl en-Nebhânî, هادي المريد إلى طرق الأسانيد (صلوات الثناء على سيد الأنبياء ve القول الحق في مدح سيّد الخلق  ile birarada), Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, Beyrut-Lübnan, 1423 (2002), 163-195.s..

[4] Bkz. Ebû Bekr bin Ahmed bin Hüseyn bin Muhammed bin Hüseyn el-Habeşî el-‘Alevî, الدليل المشير إلى فلك أسانيدالاتصال بالحبيب البشير صلى الله وسلم عليه وعلى آله ذوي الفضل الشهير وصحبهِ ذوي القدرالكبير , el-Mektebetü’l-Mekkiyye, Su‘ûdî Arabistan, 1418 (1997), 403-406.s.. Bu tarîqatlere intisâbını, Nebhânî ile Beyrut’da bizzat görüşmüş ve târihce-i hayâtını yazmış olan ‘Abdu’l-Hafîz el-Fâsî de te’yîd eder, bkz. ‘Abdu’l-Hafîz el-Fâsî, معجم الشيوخ المسمى (رياض الجنة أو المدهش المطرب), 2.c., el-Matba’a el-Vataniyye, Ribat, 1350 (1931), 165-166.s.den naqleden Amal [Nadim] Ghazal, “Sufism, Ijtihād and Modernity, Yūsuf al-Nabhānī in the Age of ‘Abd al-Hamīd II”, Archivum Ottomanicum, 19.c., 1421-1422 (2001), 243.s./13. hâşiye. Nebhânî Beyrut’da Ticâniyye tarîqatine de intisâb etdiğini beyân etmesine rağmen (bkz. en-Nebhânî, المجموعة النبهانية في المدائح النبوية, 4.c., Dâru’l-Fikr, Beyrut, trz., 470.s.den naqleden Amal [Nadim] Ghazal, a.y.) H. T. Norris, kaynak göstermeksizin Nebhânî’nin bu tarîqate hücûm etdiğini ve Ahmed bin el-Emîn eş-Şinkîtî’nin de ona karşı harâretli bir müdâfaa yazdığını kaydediyor, H. T. Norris, “al-SHinkītī (Sīd) Ahmad b. al-Amīn”, Encyclopaedia of Islam, ed. P. Bearman v.d., Brill, 1428 (2007), Brill Online. Bu iddiâyı maalesef tahqîq edemedik.

[5] Afîfu’d-Dîn ‘Abdullah bin Es‘ad bin ‘Alî el-Yemânî el-Yâfi‘î (698-768 / 1298-1367), Yemenli âlim ve mutasavvıf. Qâdirîliğin bir alt-kolu olan Yâfi’iyye’nin müessisi. Mu’tezile ve İbn Teymiyye’nin tecsim aqîdesiyle mücâdele etmiş, “âlim-mutasavvıf” sıfatını bihaqqın hâiz biri, bkz. E. Geoffroy, “al-Yāfi‘ī, Abū ‘Abd Allāh b. As‘ad”, Encyclopaedia of Islam, ed. P. Bearman v.d., Brill, 1428 (2007), Brill Online).

[6] Bkz. Yusuf Hanîf, “Yûsuf bin İsmâ‘îl en-Nebhânî’nin (rahmetullâhi‘aleyh) Hayâtı ve Eserleri”, Yûsuf b. İsmâ‘îl en-Nebhânî, er-Râ‘iyyetu’s-Suğra fî Zemmi’l-Bid‘ati ve Medhi’s-Sünneti’l-Ğarrâ: Bid‘atlerin Zemmi ve Yüce Sünnet’in Medhi Kasîdesi içinde, trc. Abdullah Tûran, haz. Yusuf Hanîf, Ehl-i Sünnet ve Cemaat nşr., İstanbul 1427 (2006), XIX-XXI.s., gözden geçirilmiş musahhah nüsha için bkz. Ğurabâ: Aylık İlmî, Tasavvufî, Edebî, Siyâsî Mecmûa, 1. sene, 5. aded, Recep 1429 (Temmuz 2008), 42-53.s..

[7] M. Sait Özervarlı, a.g.m., 471.s..

[8] M. Sait Özervarlı, a.g.m., 472.s.. Kaldı ki bu ifâde de hakîkati aksetdirmiyor. Zîrâ eserin adından da açıkça anlaşılacağı üzere asıl mevzû’ evliyânın hayat hikâyeleri değil, kerâmetleridir. Kitâba atfedilecek üstünkörü bir nazar bile bunu anlamak için kâfidir.

[9] Bkz., Yusuf Hanîf, a.g.m., 47-48.s..

[10] Bkz., Yusuf Hanîf, a.g.m., 46-53.s.. Hadi buna bir de Nebhânî için “an active writer in defence of the conservative Sufi position” diyen müsteşriq Elizabeth Sirriyeh’i ilâve edelim, Elizabeth Sirriyeh, Sufis and Anti-Sufis: The Defence, Rethinking and Rejection of Sufism in the Modern World, Curzon Press, İngiltere, 1420 (1999), 85.s./48. hâşiye.

[11] Müessisi Şeyx Abdu’r-Rahmân b. Ahmed ez-Zeyla‘î olan Kâdirîliğin alt-kolu.

[12] bkz. Scott S. Reese, “The Best of Guides: Sufi Poetry and Alternate Discourses of Reform in Early Twentieth-Century Somalia”, Journal of African Cultural Studies, 14/1, R.evvel-R.sâni 1422 (Haziran 2001), 53-62.s..

[13] M. Sait Özervarlı, a.g.m., 472.s..

[14] Bkz. Mustafa Kara, “Câmiu Kerâmâti’l-Evliyâ”, T.D.V. İslâm Ansiklopedisi, 7.c., T.D.V. nşr., İstanbul, 1414 (1993), 110.s..